5. Werken in Nederland — werk en inkomen

← Terug naar de inhoudsopgave

Overzicht van het onderwerp: werk vinden → passend werk → contract en rechten → loon, belasting en ondernemen → uitkeringen → discriminatie.

Dit is een examensamenvatting. De precieze regels over contracten, ontslag, uitkeringen en belasting hangen af van de wet, de toepasselijke cao en de individuele situatie.

Wat je voor het examen moet kunnen

Je moet begrijpen hoe je werk zoekt en solliciteert, tijdelijke en vaste contracten kunnen onderscheiden, de rechten en plichten van werknemers en werkgevers kennen, het doel van een loonstrook en jaaropgave kunnen uitleggen, weten waar je na werkloosheid of ziekte terechtkunt en weten hoe je op discriminatie reageert.

1. KNM, MAP en verantwoordelijkheid voor inkomen

KNM toetst kennis van de Nederlandse maatschappij. MAP, de Module Arbeidsmarkt en Participatie, gaat over de arbeidsmarkt, werk zoeken en meedoen. MAP kan praktische activiteiten omvatten, zoals vrijwilligerswerk, een stage of betaald werk.

Het uitgangspunt is dat een volwassene, voor zover mogelijk, zelf voor inkomen zorgt. Een partner of uitkering kan tijdelijk ondersteuning bieden, maar aan uitkeringen zijn voorwaarden en plichten verbonden.

2. Werk vinden

Netwerk

Veel vacatures worden gevonden via een netwerk: kennissen, collega's, buren, cursussen, vrijwilligerswerk en professionele contacten. Vertel mensen duidelijk in welke functie en regio je geïnteresseerd bent.

Bronnen voor vacatures

• LinkedIn en andere online netwerken;
• websites van werkgevers en vacaturesites;
• uitzendbureaus;
• gemeente, UWV, onderwijsinstelling of persoonlijke contacten;
• evenementen en organisaties in de sector.

Uitzendbureau

Dit bureau koppelt werknemers aan tijdelijke opdrachten. Je schrijft je in met je ervaring, beschikbaarheid en voorkeurswerk. Bij een opdracht is het bureau vaak de formele werkgever.

3. Solliciteren

Wat je verstuurt

• een online sollicitatieformulier of sollicitatiebrief;
• een cv met contactgegevens, opleiding, werkervaring, vaardigheden en talen;
• soms diploma's, certificaten of referenties.

Een motivatiebrief legt uit waarom juist de functie en de organisatie je interesseren. Een cv is beknopt en feitelijk.

Voorbereiden op een gesprek

• onderzoek het bedrijf en de vacature;
• bereid voorbeelden van ervaring en competenties voor;
• leg je motivatie uit;
• denk na over je beschikbaarheid;
• bereid eigen vragen voor.

Je kunt vragen naar taken, het team, opleiding, salaris, werktijden, contract, verlof, reiskosten en andere arbeidsvoorwaarden. Vragen laten interesse zien en helpen je de baan te beoordelen.

4. Werk dat bij je past

Een werkgever let op meer dan een diploma.

Ervaring

Ervaring kan afkomstig zijn uit een ander land, een stage, vrijwilligerswerk of eerder werk. Het laat zien dat je taken hebt uitgevoerd en mogelijk zelfstandig kunt werken.

Competenties

Een competentie combineert kennis, vaardigheid en gedrag. Voorbeelden:

• nauwkeurig werken;
• communiceren met klanten;
• lichamelijke kracht;
• plannen;
• samenwerken;
• zorgzaam of zelfstandig zijn.

Motivatie

Je moet kunnen uitleggen waarom je de baan wilt en waarom deze past bij je interesses en doelen.

Beschikbaarheid

Werk moet soms worden gecombineerd met kinderopvang, onderwijs of mantelzorg. Kansen verschillen ook per regio; grotere steden hebben normaal meer vacatures.

5. Arbeidsovereenkomst en cao

Soorten contracten

Volgens de ketenregeling kan na een reeks tijdelijke contracten een vast contract ontstaan, vaak na drie contracten; de precieze termijnen en uitzonderingen hangen af van de wet en de cao.

Zwartwerken is niet-aangegeven werk zonder juiste belastingbetaling en registratie. Het is verboden en laat de werknemer zonder de gewone bescherming en verzekering. Officieel aangegeven werk wordt soms wit werk genoemd.

Wat in een contract staat

• functie en taken;
• aantal uren;
• begin- en bij tijdelijk werk einddatum;
• salaris;
• werktijden;
• recht op vakantie;
• reiskosten;
• proeftijd, opzegtermijn en andere regels;
• arbeidsomstandigheden, zoals veiligheid, gezondheid, geluid en materiaal;
• rechten en plichten van beide partijen.

Collectieve arbeidsovereenkomst

Een collectieve arbeidsovereenkomst, of cao, bevat gezamenlijke afspraken voor een sector of grote organisatie, bijvoorbeeld bouw, horeca of onderwijs. De cao kan minimumloon, toeslagen, verlof, ziekte, roosters en pensioenvoorwaarden regelen.

De wet en de cao stellen minimumnormen. Een individueel contract mag betere voorwaarden bieden, maar normaal niet minder dan de verplichte normen.

6. Functioneren en medezeggenschap

Functioneringsgesprek

De werkgever bespreekt hoe je functioneert: of taken zijn uitgevoerd, wat goed gaat en wat beter moet. Bereid eigen voorbeelden en vragen voor over ontwikkeling, arbeidsomstandigheden en het volgende contract.

Organen voor medezeggenschap

Lidmaatschap van een vakbond is vrijwillig en kost normaal contributie.

7. Loon, belasting en premies

Bruto en netto

• brutosalaris — vóór belasting en inhoudingen;
• nettosalaris — het bedrag dat op de bankrekening komt.

Documenten

• Een loonstrook / salarisstrook toont bruto, netto, belasting, premies, uren en andere inhoudingen.
• Een jaaropgave vat het jaarinkomen en de inhoudingen samen en wordt gebruikt voor de belastingaangifte.
• Het boek adviseert loonstroken en jaaropgaven minstens vijf jaar te bewaren.

Premies

Bijdragen van werknemer en werkgever kunnen, afhankelijk van de situatie, betalen voor:

• pensioen;
• bescherming bij werkloosheid;
• bescherming bij arbeidsongeschiktheid;
• andere sociale verzekeringen.

8. Een bedrijf beginnen

Werknemer, ondernemer en freelancer

• In loondienst werk je voor een werkgever.
• Een zelfstandig ondernemer heeft een eigen bedrijf en kan personeel in dienst hebben.
• Een zzp'er is zelfstandig zonder personeel.

Een nieuwe ondernemer moet normaal:

1. een ondernemingsplan maken;
2. klanten, inkomsten, kosten en risico's beoordelen;
3. zich inschrijven bij de Kamer van Koophandel;
4. administratie bijhouden en belasting betalen;
5. een persoonlijk pensioen en bescherming tegen arbeidsongeschiktheid regelen, zoals AOV.

Een ondernemer krijgt niet automatisch de bescherming van een werkgever bij ziekte of gebrek aan opdrachten.

9. Wanneer het inkomen niet voldoende is

Werkloosheidsuitkering

WW kan beschikbaar zijn voor iemand die onvrijwillig werk verliest en aan de verzekeringsvoorwaarden voldoet. Neem snel contact op met UWV, schrijf je in als werkzoekende en vraag de uitkering aan. Zelf ontslag nemen betekent normaal dat je geen recht hebt op WW.

Ziekte en arbeidsongeschiktheid

• Een zieke werknemer krijgt normaal een deel van het salaris doorbetaald van de werkgever.
• Als er geen werkgever is of een bijzondere situatie geldt, kan de Ziektewet via UWV een uitkering geven.
• Na langdurige arbeidsongeschiktheid, normaal langer dan twee jaar, kan WIA aan de orde zijn.

Bijstand

Als er geen recht is op een andere uitkering en het huishouden onvoldoende inkomen of vermogen heeft, kan de gemeente bijstand geven. Het inkomen en spaargeld van een partner tellen mee. Bijstand is een laatste vangnet, geen automatische betaling voor iedereen.

Plichten bij een uitkering

• werk zoeken en meewerken met UWV of de gemeente;
• passend werk accepteren wanneer dat wordt gevraagd;
• inkomsten, samenwonen en andere veranderingen doorgeven;
• opleiding of cursussen vooraf bespreken;
• overleggen voordat je een bedrijf start.

Inkomsten uit deeltijdwerk verlagen normaal de uitkering; voldoende inkomsten beëindigen deze.

10. Discriminatie op het werk

Voorbeelden zijn:

• een vrouw krijgt minder betaald dan een man voor hetzelfde werk en dezelfde ervaring;
• een sollicitante wordt afgewezen omdat zij zwanger is;
• collega's vernederen een homoseksuele werknemer;
• iemand wordt door vooroordelen verhinderd een religie redelijk uit te oefenen;
• een sollicitant wordt afgewezen vanwege afkomst, beperking of een andere beschermde grond.

Stappen die je kunt nemen

1. Spreek, als dat veilig is, de persoon rechtstreeks aan.
2. Neem contact op met de leidinggevende.
3. Als de leidinggevende betrokken is of niet helpt, neem contact op met een vertrouwenspersoon, HR, ondernemingsraad of vakbond.
4. Leg data, berichten en getuigen vast.
5. Neem contact op met een antidiscriminatievoorziening of het Juridisch Loket.
6. Neem bij een misdrijf of ernstige bedreiging contact op met de politie en doe aangifte.

Discriminatie is verboden: gelijke situaties moeten gelijk worden behandeld.

Begrippen die vaak worden verward

Veelvoorkomende examenvallen

• Een vacature kun je vinden via een netwerk of uitzendbureau, niet alleen online.
• Een cv bevat ervaring en opleiding; motivatie leg je vooral uit in de brief en het gesprek.
• Zwartwerken is verboden.
• Een cao vervangt het persoonlijke contract niet; deze geeft collectieve voorwaarden.
• Nettoloon is lager dan brutoloon door belasting en premies.
• Een zelfstandige regelt zelf pensioen en verzekeringen.
• Neem snel contact op met UWV nadat je werk bent verloren.
• Bijstand hangt ook af van het inkomen van een partner en het vermogen van het huishouden.
• Intern melden is nuttig bij discriminatie, maar ernstige overtredingen kunnen formeel worden gemeld.

Actief ophalen

1. Waarin verschilt KNM van MAP?
2. Noem vier manieren om een vacature te vinden.
3. Wat hoort in een cv?
4. Wat kun je vragen in een sollicitatiegesprek?
5. Waarin verschilt ervaring van een competentie?
6. Wat betekent beschikbaarheid?
7. Waarin verschilt een tijdelijk contract van een vast contract?
8. Wat is een cao?
9. Wat laten een loonstrook en jaaropgave zien?
10. Waarin verschilt bruto van netto?
11. Waar wordt een bedrijf ingeschreven?
12. Met wie moet je contact opnemen nadat je werk bent verloren?
13. Wanneer kan het inkomen van een partner bijstand voorkomen?
14. Wat is een redelijke eerste stap na discriminatie als dat veilig is?

Gebaseerd op hoofdstuk 5 van het boek, gedrukte pagina's 103–124.