6. Instanties in Nederland — overheidsinstanties en andere organisaties

← Terug naar de inhoudsopgave

Overzicht van het onderwerp: contact met de overheid → gemeente → politie → verzekeringen → Belastingdienst → verblijf en nationaliteit → andere hulporganisaties.

Dit is een samenvatting voor het examen. Regels over immigratie, belasting en verzekeringen hangen af van de persoonlijke situatie en kunnen veranderen.

Wat je voor het examen moet kunnen

Je moet weten welke organisatie een bepaalde zaak behandelt, hoe je BSN en DigiD gebruikt, welke veranderingen je aan de gemeente moet doorgeven, wanneer je de politie belt, welke verzekering verplicht is, hoe belasting en toeslagen werken, wat de IND doet en waar je sociale of juridische hulp kunt krijgen.

1. Instanties, organisaties, rechten en plichten

Een instantie is een organisatie die een dienst verleent of een officieel besluit neemt.

Voorbeelden van overheidsinstanties:

• gemeente;
• politie;
• Belastingdienst;
• UWV;
• DUO;
• IND.

Voorbeelden van niet-overheidsorganisaties of onafhankelijke organisaties:

• zorgverzekeraar en andere verzekeringsmaatschappijen;
• Juridisch Loket;
• woningcorporatie;
• maatschappelijke organisaties.

Een persoon heeft rechten — bijvoorbeeld recht op informatie, bezwaar maken of hulp — en plichten, zoals juiste informatie geven en belasting betalen.

Manieren van communiceren

• website en online formulieren;
• DigiD;
• brief of e-mail;
• telefoon;
• afspraak;
• hulp in een bibliotheek of via een hulplijn voor digitale zaken als online contact moeilijk is.

Bewaar officiële brieven en controleer MijnOverheid of Mijn Inburgering als dat van toepassing is.

2. BSN, DigiD en privacy

BSN

Het burgerservicenummer is een persoonlijk nummer van negen cijfers. Overheid, werkgevers, scholen en zorgorganisaties gebruiken het om de juiste persoon te herkennen. Het staat op officiële documenten.

DigiD

Met DigiD bewijs je online wie je bent. Je gebruikt het bijvoorbeeld voor:

• de gemeente;
• Mijn Belastingdienst en Mijn Toeslagen;
• DUO en Mijn Inburgering;
• UWV;
• zorgverzekeraar;
• medische portalen.

In de app gebruik je meestal een persoonlijke pincode. Geef je DigiD nooit aan iemand anders.

Privacy

• Geef je BSN, DigiD, pincode of een volledige kopie van je paspoort niet aan willekeurige mensen.
• Een organisatie mag alleen gegevens vragen die zij echt nodig heeft.
• De organisatie moet zorgvuldig met persoonlijke informatie omgaan.
• Je hebt het recht om te zien welke gegevens in een dossier staan en om fouten te laten verbeteren.

3. Gemeente

Basisregistratie Personen

Iedere inwoner moet bij de gemeente ingeschreven staan op het adres waar hij of zij werkelijk woont. De gegevens staan in de Basisregistratie Personen (BRP).

Je moet de gemeente normaal gesproken informeren over:

• een verhuizing;
• de geboorte van een kind;
• een huwelijk of geregistreerd partnerschap;
• een scheiding;
• het overlijden van een huisgenoot;
• vertrek naar het buitenland;
• andere belangrijke veranderingen in de burgerlijke staat.

Een geboorte moet snel worden aangegeven — in het lesmateriaal binnen drie dagen. Sommige veranderingen kun je online met DigiD doorgeven; voor andere heb je een afspraak en een identiteitsbewijs nodig.

Een kind erkennen

Als iemand nog geen juridische ouder is, maar wel wettelijke rechten en plichten wil krijgen, kan die persoon het kind bij de gemeente officieel erkennen. Dat kan bijvoorbeeld belangrijk zijn voor een ongehuwde vader of, in een wettelijk toegestane situatie, voor een andere ouder of partner.

Officiële documenten

Bij de gemeente kun je krijgen of aanvragen:

• een Nederlands paspoort;
• een identiteitskaart;
• een rijbewijs;
• BRP-uittreksels en lokale documenten;
• een aanvraag voor naturalisatie.

Een verblijfsvergunning wordt normaal gesproken door de IND behandeld en afgegeven, niet door de gemeente.

Financiële en sociale ondersteuning

De gemeente kan verantwoordelijk zijn voor:

• bijstand;
• kwijtschelding van bepaalde gemeentelijke belastingen;
• schuldhulpverlening;
• bijzondere bijstand voor een noodzakelijke dure aankoop;
• sociale huurwoningen en lokale informatie over wonen;
• Wmo-ondersteuning, zoals huishoudelijke hulp, vervoer, een rolstoel of andere hulp;
• jeugdzorg;
• buurtteams, buurthuizen en ondersteuning voor eenzame mensen.

Begin bij de website van de gemeente, het zorgloket of het sociale wijkteam.

4. Politie en identiteitsbewijs

Wanneer je een identiteitsbewijs nodig hebt

• Vanaf 14 jaar moet je een geldig identiteitsbewijs kunnen tonen als een bevoegde ambtenaar daar een geldige reden voor heeft.
• In het openbaar vervoer kan identificatie vanaf 12 jaar verplicht zijn.
• Een kind heeft voor reizen naar het buitenland een eigen document nodig.
• Een kind kan ook voor zorg en de administratie van een verzekering een identiteitsbewijs nodig hebben.

Een identiteitsbewijs kan een paspoort, Nederlandse identiteitskaart, EU-paspoort of geldig verblijfsdocument zijn; een rijbewijs wordt niet in elke situatie geaccepteerd.

De politie of een controleur in het openbaar vervoer mag binnen zijn of haar bevoegdheid om een identiteitsbewijs vragen. Als je het niet toont wanneer dat verplicht is, kun je een extra boete krijgen.

Taken van de politie

• mensen beschermen en reageren op gevaar;
• de wet handhaven;
• verkeer controleren;
• misdrijven onderzoeken;
• helpen na ongelukken en conflicten.

Bel 112 bij direct gevaar. Gebruik het gewone politienummer of de online dienstverlening voor een niet-spoedeisende zaak.

Aangifte doen

Je kunt of moet aangifte doen van:

• diefstal;
• verlies van een belangrijk document;
• geweld of verkrachting;
• een ernstig ongeluk;
• fraude of oplichting;
• discriminatie;
• een ander misdrijf.

Bij moord, verkrachting of een andere zeer ernstige zaak is aangifte verplicht of bijzonder belangrijk. Bewaar bewijs: berichten, foto's, bankgegevens en informatie van getuigen.

5. Verzekeringen

Algemene werking

Wanneer je een verzekering afsluit, ontvang je een polis en betaal je premie. Bij schade meld je de claim snel, vul je het formulier in en voeg je bewijs toe. De verzekeraar vergoedt alleen wat in de polis staat en sluit opzettelijke schade of een duidelijke schending van de voorwaarden meestal uit.

Belangrijkste soorten verzekeringen

Een aansprakelijkheidsverzekering en een WA-motorverzekering zijn niet hetzelfde. De eerste gaat over gewone particuliere aansprakelijkheid; de tweede is verplicht voor een motorvoertuig.

6. Belastingdienst

Waarom belasting wordt betaald

Met belastingen worden wegen, dijken, scholen, politie, zorg, sociale uitkeringen, bibliotheken en andere publieke diensten betaald.

Soorten belasting

• inkomstenbelasting;
• loonbelasting die een werkgever inhoudt;
• gemeentelijke belastingen, zoals onroerendezaakbelasting, afvalstoffenheffing of rioolheffing.

Bij een laag inkomen is voor sommige gemeentelijke belastingen kwijtschelding mogelijk. Voor gewone inkomstenbelasting geldt een ander systeem van berekening en heffingskortingen.

Belastingaangifte

1. De Belastingdienst kan een aangiftebrief sturen.
2. Log met DigiD in bij Mijn Belastingdienst.
3. Controleer de vooraf ingevulde gegevens en voeg ontbrekende informatie toe.
4. Dien de aangifte in.
5. Je krijgt een beslissing: extra betalen of geld terugkrijgen.

Ondernemers hebben een extra belangrijke plicht om hun eigen inkomsten juist door te geven.

Toeslagen

In het KNM-boek staan drie belangrijke toeslagen:

Of je recht hebt op een toeslag en hoeveel je krijgt, hangt af van inkomen, huishouden en andere voorwaarden. Geef veranderingen snel door via Mijn Toeslagen, anders moet een te veel ontvangen bedrag later worden terugbetaald. Je kunt om een betalingsregeling vragen. Tegen een beslissing kun je bezwaar maken.

7. Verblijfsvergunning en Nederlandse nationaliteit

Verschillende groepen

• huwelijksmigrant of gezinsmigrant;
• asielzoeker en later statushouder;
• arbeidsmigrant of kennismigrant;
• student;
• EU-burger.

De regels verschillen. Een burger van buiten de EU die langer dan 90 dagen in Nederland wil blijven, heeft vaak een verblijfsvergunning nodig en soms een MVV.

Inburgering

• Sommige gezinsmigranten moeten vóór de MVV in het buitenland slagen voor het basisexamen inburgering.
• Na aankomst krijgen veel inburgeringsplichtigen ongeveer drie jaar om hun PIP en examens af te ronden.
• Een asielzoeker doorloopt eerst de asielprocedure; na een positieve beslissing krijgt de persoon een verblijfsvergunning en inburgeringsplichten.
• Kijk in Mijn Inburgering of de Wet van 2013 of die van 2021 op jou van toepassing is en welke examens je moet doen.

Bepaalde en onbepaalde tijd

• Een vergunning voor bepaalde tijd heeft een einddatum en moet op tijd worden verlengd.
• Na lang rechtmatig verblijf, vaak vijf jaar, kan iemand een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd of de EU-status van langdurig ingezetene aanvragen als aan de voorwaarden is voldaan.
• Voorwaarden kunnen zijn: onafgebroken rechtmatig verblijf, een geschikt type vergunning, inkomen en inburgering.

Naturalisatie

De algemene regel is minstens vijf jaar rechtmatig verblijf. Er zijn uitzonderingen, bijvoorbeeld drie jaar samenwonen in een huwelijk of geregistreerd partnerschap met dezelfde Nederlandse partner onder de geldende voorwaarden. Inburgering, eisen van openbare orde en soms afstand doen van de vorige nationaliteit zijn normaal gesproken nodig.

• Vraag naturalisatie aan via de gemeente.
• De IND beoordeelt de aanvraag en beslist.
• Na een positieve beslissing volgt een naturalisatieceremonie.
• Daarna vraag je een paspoort en identiteitskaart aan bij de gemeente.

Zie het bestand met actuele feiten, want de immigratiewetgeving verandert.

8. Andere hulporganisaties

Klacht en bezwaar

• Een klacht gaat over het gedrag of de dienstverlening van een organisatie.
• Een bezwaar richt zich tegen een officieel besluit.

Normale volgorde:

1. dien de klacht of het bezwaar binnen de termijn in bij de organisatie;
2. bewaar het besluit en het bewijs;
3. neem contact op met de ombudsman, het Juridisch Loket of een advocaat;
4. neem bij discriminatie contact op met een antidiscriminatievoorziening;
5. neem bij een misdrijf contact op met de politie.

Corruptie is verboden: betaal nooit een ambtenaar of politieagent voor een illegale dienst of het kwijtschelden van een boete.

Begrippen die vaak worden verward

Veelvoorkomende examenvallen

• DigiD is niet hetzelfde als BSN en mag je niet aan iemand anders geven.
• De IND geeft verblijfsvergunningen af; de gemeente geeft een paspoort af nadat je de Nederlandse nationaliteit hebt gekregen.
• Geboorte, verhuizing en andere veranderingen moet je op tijd aan de gemeente doorgeven.
• Niet alle verzekeringen zijn verplicht: een aansprakelijkheidsverzekering is nuttig, terwijl WA-motorverzekering en basiszorgverzekering meestal verplicht zijn.
• Een toeslag moet worden aangepast als je inkomen of huishouden verandert.
• Voor voedselbank, bijstand en kwijtschelding van belasting gelden voorwaarden.
• Dien eerst een klacht in bij de organisatie zelf en neem daarna zo nodig contact op met een ombudsman.

Actief onthouden

1. Wat is het verschil tussen een BSN en DigiD?
2. Welke veranderingen geef je normaal gesproken aan de gemeente door?
3. Waar haal je een rijbewijs en waar een verblijfsvergunning?
4. Vanaf welke leeftijd geldt de algemene identificatieplicht?
5. Wanneer bel je 112 en wanneer neem je op de normale manier contact op met de politie?
6. Wat is het verschil tussen een aansprakelijkheidsverzekering en een WA-motorverzekering?
7. Wat dekken een inboedelverzekering en een opstalverzekering?
8. Welke drie toeslagen worden in het boek genoemd?
9. Waarom moet je veranderingen in je inkomen doorgeven aan Mijn Toeslagen?
10. Wat is het verschil tussen een klacht en bezwaar?
11. Wie beslist over een verblijfsvergunning?
12. Waar dien je een aanvraag voor naturalisatie in?
13. Waar kun je eerste juridische hulp krijgen?
14. Wie beoordeelt een klacht over de overheid na de interne procedure?

Gebaseerd op hoofdstuk 6 van het boek, gedrukte pagina's 125–151. Actuele informatie over immigratie en politiek staat in een afzonderlijk bestand.