7. De Nederlandse staat — geschiedenis, bestuur en rechten

← Terug naar de inhoudsopgave

Overzicht van het onderwerp: geschiedenis → migratie en internationale samenwerking → koning, regering en parlement → bestuurslagen en machtenscheiding → partijen en verkiezingen → rechtsstaat en grondrechten.

Wat je voor het examen moet kunnen

Je moet de belangrijkste perioden uit de Nederlandse geschiedenis kennen, de gevolgen van kolonialisme en de Tweede Wereldoorlog begrijpen, regering, kabinet en parlement van elkaar kunnen onderscheiden, de bestuurslagen en soorten verkiezingen kennen, en de rechtsstaat, gelijkheid, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst kunnen uitleggen.

1. Tijdlijn van de geschiedenis

Middeleeuwen en godsdienst

De periode van ongeveer 500 tot 1500 heet de Middeleeuwen. Het gebied bestond uit kleinere gebieden die de Nederlanden werden genoemd. De meeste inwoners hoorden bij de Rooms-Katholieke Kerk, die veel invloed had.

Tachtigjarige Oorlog: 1568–1648

In de zestiende eeuw werden sommige inwoners protestant en verzetten zij zich tegen de Spaanse katholieke koning. In 1568 begon een oorlog voor godsdienstige en politieke onafhankelijkheid; deze eindigde in 1648.

Willem van Oranje:

• leidde het verzet tegen Spanje;
• steunde de mogelijkheid van verschillende godsdiensten;
• werd in 1584 in Delft vermoord;
• is een voorouder van het huidige koningshuis;
• verklaart de symbolische betekenis van de kleur oranje.

Zeventiende eeuw: handel, cultuur en koloniën

In de zeventiende eeuw werd Nederland rijk door internationale handel. Schepen vervoerden goud, specerijen en andere goederen. Rijke families bouwden grachtenhuizen; schilders zoals Rembrandt maakten beroemde werken, waaronder De Nachtwacht.

De rijkdom hing ook samen met koloniaal geweld en slavernij.

Gebieden onder Nederlands bestuur waren onder andere:

• Indonesië / Nederlands-Indië;
• Suriname;
• delen van Zuid-Afrika en andere koloniale bezittingen.

Mensen werden tot slaaf gemaakt en gedwongen om op plantages te werken. Voor modern KNM moet je niet alleen de economische successen kennen, maar ook de gevolgen van kolonialisme en slavernij.

Tweede Wereldoorlog: 1940–1945

• Duitsland bezette Nederland in 1940.
• Rotterdam werd zwaar beschadigd door bombardementen.
• De winter van 1944–1945 bracht ernstige hongersnood: de Hongerwinter.
• Nederland werd op 5 mei 1945 bevrijd.

Holocaust

De nazi's namen Joodse mensen stap voor stap hun rechten af, dwongen hen een gele ster te dragen, deporteerden hen naar kampen en vermoordden hen. Zes miljoen Joodse mensen werden tijdens de Holocaust vermoord.

Anne Frank zat met haar familie ondergedoken in het Achterhuis in Amsterdam, schreef een dagboek, werd gearresteerd en stierf in een kamp. Het gebouw is een museum geworden.

Antisemitisme — discriminatie van Joodse mensen — is verboden, net als andere vormen van discriminatie. Dodenherdenking is op 4 mei en Bevrijdingsdag op 5 mei.

2. Migratie naar Nederland

Belangrijke historische groepen zijn:

• mensen uit voormalige koloniën, vooral Indonesië en Suriname;
• gastarbeiders uit Turkije, Marokko en Zuid-Europa, die rond de jaren 1960–1970 werden geworven;
• hedendaagse arbeidsmigranten, vaak uit andere EU-landen;
• kennismigranten en expats;
• vluchtelingen uit oorlog of vervolging;
• gezinsmigranten en internationale studenten.

Veel tijdelijke werknemers bleven, vormden gezinnen en kregen kinderen en kleinkinderen die in Nederland zijn geboren.

3. Internationale samenwerking

Nederland accepteert internationale verplichtingen en kan gezamenlijke afspraken niet zomaar negeren.

4. Constitutionele monarchie

Nederland is een koninkrijk en een parlementaire democratie. De monarch is koning Willem-Alexander; zie het bestand met actuele feiten voor de huidige minister-president en coalitie.

Rol van de monarch

• formeel staatshoofd;
• vertegenwoordigt het land in binnen- en buitenland;
• vervult ceremoniële taken, zoals staatsbezoeken;
• spreekt op Prinsjesdag de Troonrede uit, die door de regering is voorbereid;
• heeft weinig zelfstandige politieke macht; ministers dragen de politieke verantwoordelijkheid.

Met het koningshuis bedoelen we de officiële naaste leden van de koninklijke familie, niet een gebouw. De oudste dochter van de koning, prinses Amalia, is de troonopvolger.

5. Regering, kabinet en parlement

Regering

In de Grondwet bestaat de regering uit de koning en de ministers. De minister-president leidt het werk van de ministers. Elke minister is verantwoordelijk voor een gebied, zoals onderwijs, financiën of justitie.

Kabinet

Het kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen die het dagelijkse beleid voeren. Een staatssecretaris helpt een minister en behandelt een deel van diens portefeuille.

Parlement

Het parlement, of de Staten-Generaal, bestaat uit:

• Tweede Kamer — 150 leden;
• Eerste Kamer — 75 leden.

Belangrijkste taken:

• de regering controleren;
• wetten bespreken, aannemen of verwerpen;
• de begroting goedkeuren;
• de Tweede Kamer kan wetsvoorstellen indienen en wijzigen;
• de Eerste Kamer zegt vooral uiteindelijk ja of nee tegen een wetsvoorstel.

De regering en het parlement zitten in Den Haag.

6. Drie bestuurslagen

De burgemeester wordt niet door inwoners rechtstreeks gekozen zoals de gemeenteraad; de burgemeester wordt via een wettelijke procedure benoemd. De raad stemt over lokale plannen en begrotingen.

7. Scheiding der machten

De machten zijn gescheiden en controleren elkaar. De regering mag een rechter niet vertellen welke beslissing hij of zij moet nemen; het parlement controleert de ministers. Dit voorkomt dat alle macht bij één persoon of groep terechtkomt.

8. Politieke partijen

Mensen worden lid van een politieke partij omdat zij ideeën delen en samen beslissingen willen beïnvloeden.

Links en rechts

• Linkse partijen leggen meestal de nadruk op het verkleinen van ongelijkheid, hogere belasting voor rijke mensen en een actieve sociale rol van de overheid.
• Rechtse partijen leggen meestal de nadruk op eigen verantwoordelijkheid, ondernemerschap, grenzen aan overheidsuitgaven en openbare orde.

Progressief en conservatief

• Progressief — staat meer open voor maatschappelijke verandering.
• Conservatief — wil meer tradities behouden en de samenleving voorzichtig veranderen.

Deze assen zijn niet hetzelfde: een partij kan economisch rechts zijn maar op sommige sociale onderwerpen progressief, of andersom.

9. Verkiezingen

Verloop

1. Partijen publiceren verkiezingsprogramma's.
2. Zij voeren campagne.
3. Een kiezer kiest een kandidaat op een partijlijst.
4. Zetels worden verdeeld volgens de uitslag.
5. Meestal vormen meerdere partijen een coalitie om te regeren.
6. Als een kabinet de samenwerking of het vertrouwen verliest en aftreedt, heet dat een gevallen kabinet; er kunnen vervroegde verkiezingen volgen.

Stemmen is niet verplicht, maar het wordt gezien als een belangrijke manier om mee te doen aan de democratie.

Belangrijkste verkiezingen

• Actief kiesrecht — het recht om te stemmen.
• Passief kiesrecht — het recht om kandidaat te zijn.
• Een referendum is een stemming voor of tegen een bepaald voorstel, geen gewone partijverkiezing.

10. Nederland als rechtsstaat

Een rechtsstaat is een land waar de wet voor iedereen geldt, ook voor de overheid, en waar rechters onafhankelijk kunnen beslissen.

Belangrijke waarden

• individuele vrijheid — iemand kiest binnen de wet zelf zijn of haar opleiding, werk, relaties, geloof en politieke opvattingen;
• emancipatie — de beweging naar gelijke kansen voor vrouwen en minderheden;
• tolerantie — accepteren dat anderen anders leven zolang zij zich aan de wet houden.

Grondwet, artikel 1

De Grondwet garandeert gelijke behandeling in gelijke gevallen en verbiedt discriminatie. Dit gaat over geslacht, afkomst, huidskleur, godsdienst, politieke overtuiging, handicap, seksuele gerichtheid en andere gronden.

Mannen en vrouwen

De wet geeft gelijke rechten:

• gelijke kansen om te studeren en te werken;
• gelijk loon voor gelijk werk;
• zelfstandig beslissen over partner, opleiding en woonplaats;
• de ene echtgenoot hoeft de andere niet te gehoorzamen;
• jongens en meisjes moeten gelijke kansen krijgen.

In de praktijk bestaat nog steeds ongelijkheid, maar dat maakt discriminatie niet wettig.

11. Vrijheden en hun grenzen

Vrijheid van meningsuiting

Mensen mogen de regering bekritiseren, een mening publiceren, een petitie tekenen en aan een demonstratie meedoen. Vrijheid geeft geen toestemming voor bedreiging, opruiing, discriminatie of ander gedrag dat volgens de wet verboden is. Woorden kunnen wettig maar kwetsend zijn; maatschappelijke verantwoordelijkheid blijft belangrijk.

Vrijheid van godsdienst

Mensen mogen een godsdienst kiezen, veranderen of afwijzen, samenkomen in een kerk of moskee en hun geloof uiten. De overheid bepaalt niet wat iemand moet geloven.

De wet gaat vóór een gewoonte

Vrijheid van meningsuiting en godsdienst bestaan binnen de wet. Godsdienst kan geweld, discriminatie of schending van de rechten van een ander niet rechtvaardigen. Een demonstratie moet voldoen aan eisen voor veiligheid en openbare orde.

12. Rechter en hoger beroep

Een rechter:

• lost geschillen op tussen mensen, organisaties en overheid;
• beoordeelt feiten en past de wet toe;
• legt een straf op voor een misdrijf;
• beslist welk recht voorrang krijgt als rechten botsen;
• doet uitspraak.

Als een partij het niet eens is met een beslissing en de wet dit toestaat, kan zij in hoger beroep gaan bij een hogere rechter. Zolang een beslissing geldt, moet deze worden gevolgd.

Belangrijke data en aantallen

Begrippen die vaak worden verward

Veelvoorkomende examenvallen

• Rijkdom in de zeventiende eeuw hangt samen met zowel kunst als koloniën, slavernij en uitbuiting.
• Dodenherdenking is op 4 mei; Bevrijdingsdag is op 5 mei.
• Met het koningshuis bedoelen we mensen, niet een paleis.
• Kabinet en regering zijn niet helemaal dezelfde begrippen.
• De Eerste Kamer wordt niet rechtstreeks via gewone landelijke verkiezingen gekozen.
• Niet iedere inwoner mag stemmen voor de Tweede Kamer; de Nederlandse nationaliteit is vereist.
• Sommige inwoners van buiten de EU mogen na vijf jaar bij gemeenteraadsverkiezingen stemmen, maar niet automatisch bij parlementsverkiezingen.
• Vrijheid van godsdienst en meningsuiting gaat niet boven het strafrecht of het verbod op discriminatie.
• Rechters zijn onafhankelijk van ministers.

Actief onthouden

1. Waarom begon de Tachtigjarige Oorlog en hoe lang duurde zij?
2. Waarom is Willem van Oranje belangrijk?
3. Welke negatieve kanten hoorden bij handel en koloniën in de zeventiende eeuw?
4. Wat gebeurde er tijdens de Hongerwinter?
5. Wat was de Holocaust en wie was Anne Frank?
6. Noem drie internationale organisaties en hun taken.
7. Wat is het verschil tussen de regering en het kabinet?
8. Welke kamers vormen het parlement en hoeveel leden hebben zij?
9. Wie leidt een provincie en wie stemt in een gemeenteraad?
10. Noem de drie machten.
11. Wat is het verschil tussen links/rechts en progressief/conservatief?
12. Wie mag stemmen voor de Tweede Kamer?
13. Wat zijn actief en passief kiesrecht?
14. Wat betekent een rechtsstaat?
15. Wat garandeert artikel 1 van de Grondwet?
16. Kan vrijheid van godsdienst geweld of discriminatie rechtvaardigen?
17. Wat doet een rechter en wat is hoger beroep?

Gebaseerd op hoofdstuk 7 van het boek, gedrukte pagina's 153–178. Actuele informatie over ambtsdragers staat in een afzonderlijk bestand.